Bir nesneyi altı soruyla incelemek

ToT Komponentlerinin Akademik Çerçevesi

Yönetici özeti

ToT, bu raporda sınırları belirlenmiş bir inceleme nesnesi için altı eşzamanlı soru soran kavramsal ve veri düzenleme çerçevesi olarak ele alınır: SoT kaynak ve varlık durumunu, CoT bağlamı, RoT aktör ve ilişkileri, PoT nitelik ve ölçümü, LoT iddia ile gerekçelendirmeyi, EoT sonuç ve etkileri inceler. EoT içindeki 5S1P ise Source, Science, System, Service, Solution ve Product bağlantılarını ayırt eden bir izleme şemasıdır. Bu altı unsurun gerekli, yeterli veya bütün disiplinlerde üstün olduğu henüz gösterilmiş değildir. Rapor, her unsuru uluslararası kaynaklarla karşılaştırır; benzerlik, uygulanabilir eşleme ve doğrulanmamış ToT iddiasını ayrı tutar [T01; R01; R03; R05].

En güçlü uygulama olanağı, nesneleri tek bir hiyerarşiye sıkıştırmadan, aynı nesneye ilişkin köken, koşul, rol, ölçüm, kanıt ve etki kayıtlarını bağlamaktır. W3C PROV köken ve ajan ilişkileri için; DCAT veri kaynaklarının kataloglanması için; SKOS terimlerin yönetimi için; SOSA/SSN gözlem yapısı için; VIM ve GUM ölçüm için; SHACL veri kısıtlarının denetlenmesi için; OECD ve ISO yaşam döngüsü kaynakları sonuçların sınıflandırılması için ayrı ayrı dayanak sağlar [R02; R04; R05; R07; R14; R15; R20; R28; R31]. Bu kaynaklardan hiçbiri ToT'nin tamamını onaylamaz; birlikte kullanımları, ToT için önerilen bir mühendislik sentezidir.

Önerilen asgari bilimsel standart üç koşula dayanır. İlk olarak her ToT kaydı bir nesne türü, kapsam, zaman, sürüm, kaynak izi ve iddia türü taşımalıdır. İkinci olarak “yok”, “gözlenmedi”, “veri yok” ve “uygulanamaz” ayrı durumlar olarak kodlanmalıdır. Üçüncü olarak kavram sözlüğü, iki bağımsız kodlayıcının aynı örnekleri nasıl işaretlediğini gösteren bir pilotla sınanmalıdır. İç korpusun önceki analizi terim sırası, ontoloji/gözlem ayrımı, “tensor” kullanımı ve 5SP adlandırmasında sürüm farkları kaydetmiştir; bunlar çözülmeden evrensel sınıflama iddiası savunulamaz [T01; R03; R18; R36].

Bu metin hedefli, geniş kapsamlı bir kavramsal literatür sentezidir. Her alandaki “tüm” yayınları kapsayan sistematik derleme değildir; veri tabanı arama dizgisi, çift kör seçim, risk değerlendirmesi ve PRISMA akış şeması üretilmemiştir. Kaynak seçimi, birincil standartlar ve kurucu ya da yöntem belirleyici araştırmaların ToT bileşenleriyle doğrudan ilişkisine göre yapılmıştır [R37; R38].

Raporun somut çıktısı yalnız bir terim eşleme listesi değildir. Her komponent için tanım, gerekli alt alanlar, karşı örnekler, diğer komponentlerle bağı, denetlenebilir kayıt kuralları ve test edilebilir hipotezler önerilir. Böylece kavramsal tartışma, ileride kodlama kılavuzu ve pilot yazılımın kullanabileceği bir araştırma protokolüne bağlanır. Ancak önerilen alanların uygulanabilirliği ve yararı henüz ampirik sonuç olarak ileri sürülmez.

1 Amaç, kapsam ve kanıt düzeyleri

1.1 İnceleme sorusu

Soru şudur: ToT'nin altı komponenti akademik araştırma ve kurumsal bilgi yönetiminde tanımlanabilir, karşılıklı ayırt edilebilir ve test edilebilir bir kayıt mimarisine nasıl dönüştürülebilir? Bu amaç, ToT'yi fiziksel altı boyut, matematiksel teorem ya da kendiliğinden bir evrensel ontoloji olarak kabul etmez. ToT'nin değeri, gerçek görevlerde bilgi kaybını azaltıp azaltmadığı ve maliyetine değip değmediğiyle sınanmalıdır [T01; R36].

1.2 Kaynak hiyerarşisi

Birinci düzey, W3C, BIPM/JCGM, OECD, UNESCO ve ISO gibi kurumlardan yayımlanan normatif standartlar, tavsiyeler ve resmi sınıflama kılavuzlarıdır. İkinci düzey, özgün araştırma makaleleri ve yöntem bildirileridir. Üçüncü düzey, ToT'nin kullanıcı tarafından sağlanan belge korpusuna ilişkin önceki eleştirel analizdir. İlk iki düzey bir alanın kabul edilmiş tanımını veya araştırma bulgusunu verir; üçüncü düzey ToT'nin kendi terim ve açık sorunlarını verir. Eşleme bir çıkarımdır; dış kaynağın ToT'yi adlandırdığı veya onayladığı anlamına gelmez [T01; R01; R02; R14].

Önceki analiz raporu, beş DOCX ve iki PDF'yi incelemiş; ancak referans kitaplarında anılan 1.540 sayfalık temel PDF ile altı ayrı PDF'nin bu yüklemede bulunmadığını belirtmiştir. Aynı rapor Bel2 ve Bel3'ün el yazısı görsellerinin bütünüyle güvenilir çözümlenemediğini kaydeder. Bu nedenle burada ToT iç korpusu için sayfa düzeyinde yeni doğrulama iddiası kurulmaz; iç belge bulguları [T01] üzerinden aktarılır. Dış kaynakların tarihlerine ve statülerine erişim 2 Ekim 2026 itibarıyla bakılmıştır [T01].

Kaynak taraması altı komponentin başlıca problem alanlarından başlamıştır: köken ve üst veri; bağlam ve dış geçerlilik; kurum, ajan ve rol; ölçüm ve belirsizlik; bilgi temsili ve kanıt; çıktı, hizmet, inovasyon ve etki. W3C, BIPM/JCGM, OECD, UNESCO, ISO, DataCite, JBI ve hakemli dergilerin özgün sayfalarına öncelik verilmiştir. Güncel sürüm bilgisi değişebilen kaynaklarda resmi yayın sayfası esas alınmıştır. Buna rağmen yayın evreni taranıp sayılmadığından rapor “bütün uluslararası kaynakların envanteri” olarak kullanılmamalıdır.

1.3 Kanıt etiketi

Rapor boyunca üç statü kullanılır: “dış kaynakta tanımlı” bir standardın veya çalışmanın kendi iddiasını, “ToT için öneri” bu iddianın ToT alanına tasarım yoluyla uygulanmasını, “sınanmamış” ise henüz deneysel olarak doğrulanmamış yarar ya da kapsam iddiasını gösterir. Örneğin PROV-O'nun varlığı dış kaynakta tanımlıdır; ToT'nin SoT ve RoT alanlarının PROV ile eşlenmesi öneridir; altı boyutlu modelin daha iyi kararlar verdiği iddiası sınanmamıştır [R02; T01].

2 Ortak kavramsal sözleşme

2.1 İnceleme nesnesi ve kayıt birimi

ToT kaydının konusu bir kavram, veri kümesi, çalışma, müdahale, kurum, süreç, hizmet veya ürün olabilir. Önce nesne türü ve sınırı seçilmelidir. “Kent ısı adası” olgusu ile “2025 yüzey sıcaklığı veri kümesi”, “belediye müdahalesi” ve “ısı haritası ürünü” aynı kayıt değildir; aralarındaki bağlantı ilişkidir. Nesneleri tek kimlik altında birleştirmek kaynak zincirini, ölçüm birimini ve etki atfını karıştırır. DCAT veri kümeleri ve kataloglar için, PROV varlık/etkinlik/ajan zinciri için, SKOS ise kavram etiketleri için farklı yapılar sunar [R02; R04; R05].

Asgari kayıt şu alanları içermelidir: kalıcı kimlik, tercih edilen ad, nesne türü, kapsam açıklaması, sürüm, oluşturulma ve gözlem zamanı, sorumlu ajan, lisans/erişim durumu, altı komponentin bağlantıları, belirsizlik ve kanıt düzeyi. Her alanın “değer”, “kaynak”, “tarih”, “kapsam” ve “değişiklik geçmişi” taşıması tercih edilir. ToT alanlarının hepsi her nesnede zorunlu dolu olamaz; “uygulanamaz” gerekçesi ile “henüz bilinmiyor” ayrılmalıdır [R01; R02; R03; R04].

2.2 Ayrım ilkeleri

Kaynak ile sonuç, bağlam ile nitelik, aktör ile rol, ölçüm ile iddia, doğrulama ile gerçeklik, ürün ile etki birbirine indirgenmemelidir. Bu ayrımlar veri modelinin teknik tercihleri değil, araştırma sorusunun doğruluğu için gereklidir. Örneğin bir raporun yayımlanması EoT'de bir çıktı; rapordaki sayısal değer PoT'de ölçüm; değerin güvenilir olduğuna dair gerekçe LoT'de iddiadır. Sonucun toplumsal yararı ise ayrı bir değerlendirme gerektirir [R14; R15; R28; R30].

2.3 Terim sürümleri

ToT iç belgelerinde MD5/MD6 sırası, MoT'nin yeri, 5SP'nin açılımı ve bazı kapı adları farklı görünebilir. Rapor, çalışma adları olarak SoT–CoT–RoT–PoT–LoT–EoT ve “beş S bir P” karşılığı 5S1P'yi kullanır. Bu editoryal normalleştirme, özgün belgelerin tümünde aynı yazımın bulunduğu anlamına gelmez. Her terime tanım, kapsam, dışlama, örnek, karşı örnek, kaynak belge ve sürüm kararı eklenmelidir. ISO 704 terminoloji çalışmalarında nesne, kavram, tanım ve adlandırma ayrımını temel alır; SKOS çok dilli etiket ve kavram eşlemesi için kullanılabilir [T01; R05; R08].

2.4 Sınıflama eksenlerinin ayrılması

ToT belgelerindeki konu, bilim alanı, ekonomik sektör, faaliyet, kurum, ürün ve hizmet listeleri tek hiyerarşide tutulursa “tarım” gibi bir sözcük birden çok farklı anlamı taşır. Bunun yerine en az altı faset gerekir: nesne türü; araştırma konusu; yöntem; faaliyet/sektör; çıktı türü; yer ve zaman. OECD'nin Frascati sınıflaması araştırma ve geliştirme faaliyetini ölçmek için; UNESCO ISCED-F eğitim ve öğretim alanlarını sınıflamak için tasarlanmıştır. Aynı etiketin iki şemada bulunması kavramsal eşitlik kanıtı değildir. SKOS'taki yakın/eşleşen kavram ilişkileri kullanılabilir; bire bir özdeşlik yalnız açık tanım ve kapsam karşılaştırmasından sonra kurulmalıdır [R05; R29; R45].

Veri kalitesi de tek puanla temsil edilmemelidir. ISO/IEC 25012 yapılandırılmış verinin kalite niteliklerini bağlam içinde değerlendirmek için genel model sunar; W3C DQV kalite ölçütlerini bir veri kümesine iliştirmeyi mümkün kılar. İki kaynak farklı düzeylerdedir: biri kalite niteliklerini, diğeri kalite üst verisinin ifade edilmesini destekler. ToT, bu farkı koruyarak alan özelinde ölçüt seçmelidir [R06; R44].

3 SoT Kaynak ve varlık durumu

3.1 İşlev ve kapsam

SoT, “Bu nesne veya bilgi nereden geliyor; nasıl üretildi; hangi varlık, gözlem ve veri durumunda?” sorusuna yanıt verir. Kaynak, atıf yapılan yayınla sınırlı değildir: özgün veri, ölçüm cihazı, insan tanıklığı, yazılım sürümü, karar kaydı, türetilmiş nesne ve yeniden kullanım zinciri de kaynak olabilir. W3C PROV'nin varlık, etkinlik ve ajan ayrımı, bir çıktı ile onu üreten süreç arasındaki ilişkiyi açıkça temsil eder. FAIR ilkeleri kalıcı tanımlayıcı, zengin üst veri, köken ve yeniden kullanım koşullarını öne çıkarır [R01; R02; R03].

SoT, ontolojik varlık iddiasını epistemik erişimle karıştırmamalıdır. Bir örnek alınmamış olabilir; örnek alınmış ama hedef saptanmamış olabilir; kayıt kaybolmuş olabilir; ilgili varlık gerçekten yok olabilir. Bu dört durum birbirinin yerine kullanılamaz. “Gözlenmedi” denirse yöntem, arama alanı, algılama sınırı ve zaman aralığı belirtilmelidir. “Yok” iddiası daha güçlüdür ve hangi tanım/kapsam altında ileri sürüldüğü yazılmalıdır. OWL'nin açık dünya varsayımı da bir bilginin kayıtlı olmamasının otomatik olarak yanlış sayılmaması gerektiğini gösterir [R18; R19].

3.2 Literatür eşlemesi

PROV-O'da kaynak zinciri prov:wasDerivedFrom, üretim prov:wasGeneratedBy, kullanılan girdi prov:used ve ajan sorumluluğu prov:wasAttributedTo ya da ilişkilendirilmiş etkinlik üzerinden modellenebilir. Bu, SoT için doğrudan bir sözdizimi dayanağıdır; fakat ToT'nin “essence” gibi ontolojik iddialarını doğrulamaz [R02]. DataCite'nin 2026'da yayımlanan 4.7 üst veri şeması kalıcı kimlik, kaynak türü ve ilgili tanımlayıcıları yönetir; DCAT 3 katalog ve veri kümesi sürümlerine destek sağlar. DQV kalite değerlendirmesinin bağlama göre seçilen ölçütlere dayanacağını belirtir; tek ve evrensel kalite puanı önermez [R04; R06; R09].

3.3 Operasyonel alt alanlar

Kaynak kimliği ve türü: DOI, arşiv kaydı, kişi, sensör, kurum, yazılım, veri kümesi, tanıklık veya normatif metin.

Köken olayı: kim üretti, hangi işlemle, hangi girdiyle, hangi tarihte ve hangi sürümde.

Atıf konumu: belge, bölüm, sayfa, tablo, veri satırı, sorgu veya zaman damgası.

Erişilebilirlik ve lisans: açık, kısıtlı, kapalı, kayıp; lisansın türü ve erişim gerekçesi.

Durum üçlüsü: ontik durum, gözlem durumu ve veri durumu; her biri ayrı kodlanır.

Kalite ve belirsizlik: eksiklik, doğruluk, güncellik, tutarlılık, izlenebilirlik ve alan özelinde kontrol.

3.4 Karar kuralları ve karşı örnekler

“Kaynak var” önermesi, kaynağın doğruluğunu kanıtlamaz. Aynı veri kümesinden türeyen iki rapor bağımsız doğrulama değildir. Bir kaynağın itibarı, belirli bir iddianın doğruluğunun yerine geçmez. Kaynak güvenilirliği; üretim yöntemi, veri kalitesi, çıkar çatışması, tekrar üretilebilirlik ve iddia ile doğrudan ilişki bakımından değerlendirilir. Depo güvenilirliği ile içeriğin bilimsel geçerliliği de farklıdır. CoreTrustSeal depo süreçleri için güven çerçevesi sunar; tek tek bulguları doğrulayan bir hakemlik yerine geçmez [R10; R36].

Örnek: “Kent A'da yaz geceleri yüzey sıcaklığı 4 °C artmıştır” ifadesinin SoT kaydında uydu ürünü, işlem kodu sürümü, gözlem tarihi, erişim bağlantısı, maskelenen pikseller ve kullanılan referans veri belirtilir. “Bulut nedeniyle gözlenmedi” veri yokluğudur; “ısı artışı yok” sonucu değildir. Kaynak zincirindeki bir kopukluk CoT, PoT ve LoT yorumunu da zayıflatır [R02; R07; R14].

3.5 Araştırma gündemi

SoT pilotunda bağımsız kodlayıcıların kaynak türü, köken zinciri ve durum üçlüsünü aynı biçimde doldurup doldurmadığı sınanmalıdır. Denetçi, rastgele seçilen iddiaların yüzde kaçında birincil veriye geri gidilebildiğini, kopuk zincir oranını ve “gözlenmedi” kayıtlarının arama sınırını içerip içermediğini ölçmelidir. Kaynak alanını doldurmanın karar kalitesine katkısı, görev süresi ve kullanıcı yüküyle birlikte değerlendirilmelidir [R36; R39].

3.6 Kaynak gücünün bağlama bağlılığı

Bir kaynağın önemi iddianın türüne göre değişir. Çalışmanın yöntem bölümündeki cihaz açıklaması ölçüm prosedürü için birincil kanıt olabilir; aynı makalenin sonuç tartışması bağımsız dış doğrulama değildir. Resmi sicil bir kurumun kayıtlı varlığını destekleyebilir, ancak hizmet kalitesini doğrudan ölçmez. “Birincil kaynak” etiketi de mutlak statü değil, belirli iddia bakımından üretim zincirindeki konumdur. SoT bu nedenle “kaynak türü” ile “iddia için kanıt rolü”nü ayrı kaydetmelidir. Bilimsel makale, standart, yazılım deposu, veri seti ve tanıklık aynı güven cetvelinde otomatik sıralanmamalıdır [R02; R03; R36].

Kaynak bağlantısı bozulduğunda eski kayıt silinmemelidir. Kimlik, erişim tarihi, arşiv kopyası olup olmadığı ve erişilememe nedeni korunur. FAIR'in erişilebilirlik ilkesi veri kapansa bile üst verinin erişilebilir kalabilmesini vurgular; bu ilke, hassas verinin koşulsuz açık yayımlanması gerektiği anlamına gelmez. SoT'de erişim ile doğrulanabilirlik arasındaki gerilim açık kaydedilmelidir [R01; R33; R34].

4 CoT Bağlam ve taşınabilirlik

4.1 İşlev ve kapsam

CoT, “Bir iddia, ölçüm veya müdahale hangi yer, zaman, ölçek, nüfus, kurum, yöntem ve koşullarda geçerlidir?” sorusunu düzenler. Bağlam tüm evrenin betimi değildir; araştırma sonucunun yorumunu değiştirebilecek koşulların seçilmiş kümesidir. Dey'in bağlam çalışmaları bir öznenin durumunu niteleyen bilgiyi vurgular; ToT için bundan çıkan öneri, bağlamı soyut açıklama yerine sınırlandırılmış, karşılaştırılabilir alanlar olarak kaydetmektir [R11].

Bir gözlemde ölçüm zamanı, olay zamanı ve kayıt zamanı farklı olabilir. Örneklemin seçilme biçimi, cihaz kalibrasyonu, mevsim, dil, hukuk alanı, veri toplama ortamı ve sosyal konum da sonucu etkileyebilir. W3C SOSA/SSN gözlem, gözlenen özellik, ilgi konusu nesne, yordam ve zaman bağlantılarını ayırır; OWL-Time zamansal aralıkları ifade eder. Bunlar CoT alanları için kullanılabilir yapı taşlarıdır, fakat her disiplinin bağlam değişkenlerini kendiliğinden belirlemez [R07; R12].

4.2 Taşınabilirlik ve dış geçerlilik

Bir bulgunun bir bağlamda gözlenmesi, başka bağlama taşınacağını göstermez. Taşınabilirlik için hangi mekanizmanın, seçilim sürecinin ve etki değiştiricilerinin farklılaştığı araştırılmalıdır. Pearl ve Bareinboim'in biçimsel taşınabilirlik çalışması, kaynak ve hedef popülasyonlar arasındaki farkların varsayım olarak görünür olmasını gerektirir. CoT kaydının görevi, bu varsayımları saklamak ve LoT'deki çıkarımın sınırını açıklamaktır; tek başına nedensellik hesabı yapmak değildir [R13].

4.3 Operasyonel alt alanlar

Mekânsal ve zamansal kapsam: coğrafi sınır, ölçek, olay zamanı, gözlem zamanı, geçerlilik aralığı.

Nüfus ve örnekleme: hedef popülasyon, dahil/dışla ölçütleri, örnek çerçevesi, kayıp veriler.

Kurumsal ve kültürel koşullar: uygulayıcı kurum, düzenleme, dil, normlar, kullanıcı pratiği.

Teknik ortam: cihaz, yazılım, altyapı, yöntem sürümü, çözünürlük ve veri işleme zinciri.

Bağlam karşılaştırması: kaynak ve hedef ortamlar arasındaki bilinen farklar, bilinmeyenler, etki değiştiricileri.

4.4 Sınır kuralları

CoT “aynı bağlam” etiketini sayısal eşitlik gibi kullanmamalıdır. İki kent aynı iklim bölgesinde olsa bile veri toplama saati, yüzey örtüsü ve örnekleme farklı olabilir. CoT'nin geçerlilik alanı, kaydın gerekçesiyle ve PoT'nin ölçüm tanımıyla birlikte yazılmalıdır. Bir değişkenin bağlam mı özellik mi olduğu araştırma sorusuna bağlı olabilir; karar, kavram sözlüğünde örneklerle gösterilmelidir. Örneğin “yaş”, bir çalışmada katılımcı özelliği, başka bir çalışmada etki değiştirici bağlamdır; eşleştirme gerekçesi saklanır [R11; R13; R18].

4.5 Değerlendirme

Pilot uygulama, bağlam alanları doldurulduğunda yanlış genelleme oranının düşüp düşmediğini test etmelidir. Kodlayıcılar arası uyum, uzmanların belirlediği kritik bağlam değişkenlerinin yakalanma oranı, eksik bağlam nedeniyle geri çekilen iddia sayısı ve kayıt süresi birlikte raporlanmalıdır. Bağlam alanını sınırsız büyütmek, bilgi kazanımı yerine form yorgunluğu yaratabilir; alanlar kullanım senaryosuna göre katmanlandırılmalıdır [R13; R36; R39].

4.6 Bağlamın sürümlenmesi

CoT durağan bir etiket değildir. Bir çalışma 2025 veri toplama koşullarında yapılıp 2026'da başka bir yazılım sürümüyle yeniden analiz edilebilir. Veri toplama bağlamı, analiz bağlamı ve kullanım bağlamı ayrı zaman çizgilerine sahiptir. Önceki ortamla yeni ortam arasındaki fark kaydedilmedikçe “aynı çalışma tekrarlandı” ifadesi belirsizdir. SOSA/SSN gözlem olayını, OWL-Time zaman aralığını, PROV yeniden işleme zincirini temsil etmek için kullanılabilir. ToT için öneri, her bağlam kaydını hangi etkinlik için geçerli bağlantısıyla tutmaktır [R02; R07; R12; R36].

Bağlam değişkenlerinin hepsinin sayılması imkânsızdır. Ön seçim, araştırma sorusu ve olası mekanizma üzerinden yapılır; sonradan keşfedilen kritik koşullar sürüm notuyla eklenir. Bağlam eksikliği nedeniyle taşınabilirlik belirsizse LoT'deki iddia “yerel destek” olarak etiketlenir, evrensel doğrulama olarak değil. Bu ayrım, CoT'nin biçimsel taşınabilirlik yöntemleriyle kavramsal yakınlığını açıklar; ToT'nin kendisinin o yöntemleri uyguladığını varsaymaz [R13].

5 RoT Roller, aktörler ve ilişkiler

5.1 İşlev ve kapsam

RoT, “Kim, neye, hangi rolde ve hangi zaman aralığında bağlı; kim üretir, etkiler, karar verir veya etkilenir?” sorusuna yanıt verir. Aktör kişi, ekip, kurum, yazılım ajanı veya topluluk olabilir. Rol aktörün kalıcı özü değildir; belirli bir etkinlik, nesne ve bağlam içindeki işlevdir. Biddle'ın rol teorisi sosyal konum ve davranış beklentilerini ayırır; W3C ORG üyelik ve kurum içi rolleri, PROV ise faaliyetle ilişkili ajan sorumluluğunu gösterir [R02; R16; R17].

İlişkinin bir yönü ve türü olmalıdır. “A, B'yi finanse eder”, “B, C verisini üretir”, “D, C'den etkilenir” ve “A, B'ye rapor verir” aynı kenar değildir. Bazı ilişkiler iki yönlü olabilir; “iş birliği” gibi simetrik etiketler bile tarafların katkılarının eşit olduğunu kanıtlamaz. Ağ yapısı, etkinin veya nedenselliğin kendisi değildir. RoT diyagramındaki çizgi ancak ilişki türü, yönü, zamanı ve kanıtıyla birlikte anlam kazanır [R16; R17; R40].

5.2 İlişki modelinin önerisi

Her ilişki kaydı beşli çekirdek taşımalıdır: özne, yüklem, nesne, geçerlilik aralığı ve kanıt. Ardından ilişkiyi kuran kişi, kesinlik, itiraz ve karşı kaynak eklenebilir. PROV türetim ile sorumluluğu, ORG üyelik ile kurumsal hiyerarşiyi ayırır. ToT için öneri, tek bir genel “relatedTo” bağı yerine sınırlı bir ilişki sözlüğü kullanmaktır: üretir, kullanır, yönetir, onaylar, finanse eder, temsil eder, etkiler, etkilenir, denetler, türetilmiştir [R02; R16].

RoT'nin etik boyutu önemlidir. Veri üzerinde yetki, yarar ve zarar simetrik olmayabilir. CARE ilkeleri özellikle yerli topluluk verilerinde kolektif yarar, kontrol yetkisi, sorumluluk ve etik kaygıları öne çıkarır. UNESCO Açık Bilim Tavsiyesi de farklı bilgi sistemleri ve erişim eşitsizliklerine dikkat çeker. Bu kaynaklar RoT için her uygulamada aynı hukuk kuralını koymaz; hak ve yetki sorularının görünür kılınmasını destekler [R33; R34].

5.3 Operasyonel alt alanlar

Aktör kimliği: kişi, kurum, ekip, yazılım ajanı, topluluk ve tanımlayıcı.

Rol bağlamı: rolün adı, yetki sınırı, görevlendiren taraf, başlangıç ve bitiş zamanı.

İlişki tipi ve yönü: üretim, kullanım, atıf, üyelik, raporlama, etki, denetim.

Hak ve sorumluluk: veri erişimi, lisans, onay, hesap verebilirlik, itiraz yolu.

Ağ kanıtı: sözleşme, yazışma, yöntem bölümü, üst veri veya görüşme kaydı.

5.4 Karşı örnekler ve sınırlar

Yazar adı, otomatik olarak veri üreticisi veya finansman karar vericisi değildir. Kurum üyeliği, belirli bir iddianın kurumca onaylandığı anlamına gelmez. Bir ürünün geniş kullanımı, kullanımın olumlu etki yaptığına kanıt değildir. RoT'nin bir aktörü etiketlemesi, etik veya hukuki sorumluluğu otomatik belirlemez; bu tür sonuçlar bağlam, normatif çerçeve ve yetkili değerlendirme gerektirir [R02; R16; R34].

5.5 Test edilebilir beklenti

RoT eklendiğinde üretim ve onay sorumluluğu belirsiz kayıtların azalması, sorun çıktığında ilgili kaynağa daha hızlı ulaşılması ve etkilenen tarafların daha erken belirlenmesi beklenebilir. Bu bir hipotezdir. İki kodlayıcıyla ilişki türü uyumu, yanlış ajan atfı oranı, anlaşmazlık çözüm süresi ve kullanıcı yükü ölçülmelidir [R36; R39].

5.6 Çoktan çoğa ve çift yönlü bağlar

Bir çalışma birden çok kurumca finanse edilebilir; bir kurum aynı çalışmada veri sağlayıcı ve karar alıcı olabilir; bir kişi zaman içinde araştırmacıdan değerlendirici rolüne geçebilir. Dolayısıyla ActorRole ilişkisi çoktan çoğa ve zamanlı olmalıdır. “A, B ile iş birliği yaptı” ile “B, A'nın verisini onayladı” bağı birbirinden ayrıdır. Aynı iki düğüm arasında birden fazla ilişki bulunabilir ve her birinin kanıtı farklı olabilir. Grafik arayüzünde iki yönlü tek ok göstermek kullanışlı olabilir; veri katmanında iki ayrı yön ve ilişki tipi korunmalıdır [R02; R16; R40].

Etkilenen gruplar RoT'ye yalnız son kullanıcı olarak girmez. Bir modelin eğitim verisinde temsil edilmeyen grup, hizmetin hatasından etkilenebilir. Hak sahipliği, itiraz yolu ve kolektif yarar alanları özellikle yüksek riskli kullanımda zorunlu değerlendirme başlıkları olmalıdır. Bu öneri CARE ve UNESCO etik ilkeleriyle uyumludur; ancak belirli bir ülkenin hukuki yükümlülüğünü bu kaynaklardan doğrudan türetmez [R34; R35].

6 PoT Özellik, ölçüm ve kapasite

6.1 İşlev ve kapsam

PoT, “Nesnenin hangi niteliğinden söz ediliyor; bu nitelik nasıl tanımlandı, gözlendi veya ölçüldü; ne kadar belirsiz?” sorusunu yönetir. Özellik kavramı, bir niceliğe indirgenmez: kategorik nitelik, davranış, kapasite, performans, amaçlanan işlev ve ölçülemeyen veya henüz ölçülmemiş özellikler olabilir. Ölçülebilir özellik için ölçülen büyüklük, birim, yöntem, cihaz, örnek ve belirsizlik yazılmalıdır. VIM ölçüm terimlerini, GUM belirsizliğin değerlendirilmesini, SI Broşürü birimlerin kullanımını sağlar [R14; R15; R21].

ToT iç belgelerinde “tensor” diye sunulan T0–T5 dizisi, değişken dönüşüm kuralları ve bileşenleri tanımlanmadıkça matematikteki tensör kavramıyla eşitlenemez. Şema geometrik bir metafor veya sınıflama düzeyi olarak korunacaksa bu statü açık yazılmalıdır. Altıgen köşeleri, merkezleri veya sayısal simetri tek başına fiziksel kanıt değildir. PoT'nin teknik iddiaları sembol sözlüğü, aksiyom, türetim, örnek ve karşı örnekle ayrı teknik nota taşınmalıdır [T01].

6.2 Operasyonel ayrımlar

Bir özellik “sıcaklık”, “uygunluk” veya “risk” olarak adlandırılabilir; fakat ad tek başına operasyonelleştirme değildir. “Hangi nesnenin, hangi koşulda, hangi ölçme prosedürüyle, hangi birimde, hangi çözünürlük ve belirsizlikle?” soruları yanıtlanmalıdır. VIM'deki ölçülen büyüklük ve ölçüm sonucu ayrımı, kayıttaki bir sayının doğrudan nesnenin kendisi sayılmasını engeller. İnsan tarafından bildirilen özelliklerde içerik geçerliği, güvenirlik ve ölçüm hatası ayrıca incelenmelidir; COSMIN özellikle sağlık sonuç ölçütleri için yöntem sağlar, evrensel bir PoT doğrulaması değildir [R14; R15; R22].

QUDT nicelik türü, birim ve boyut vektörleri için birlikte çalışabilir bir sözlük sağlar. PoT'nin birim alanını serbest metin bırakmak dönüşüm hatası yaratabilir; ancak QUDT'nin varlığı ToT ölçümünün doğruluğunu garanti etmez. SOSA/SSN gözlenen özellik ve sonuç arasındaki bağlantıyı gösterir; PoT ile SoT arasındaki teknik köprü burada kurulabilir [R07; R23].

6.3 Operasyonel alt alanlar

Özellik kimliği, tanımı ve ölçüm düzeyi: nominal, sıralı, nicel veya karma.

Ölçülen büyüklük ve birim: SI/QUDT karşılığı, dönüşüm, ölçek ve tolerans.

Ölçme prosedürü: cihaz, kalibrasyon, örnekleme, algoritma, yazılım sürümü.

Sonuç ve belirsizlik: değer, aralık, hata kaynakları, tespit sınırı, kayıp veri.

Geçerlik kanıtı: özelliğin hedef kavramı temsil edip etmediği; alan özelinde yöntem.

Kapasite ve niyet ayrımı: yapılabilirlik, gerçekleşen performans ve amaçlanan işlev ayrı kaydedilir.

6.4 Sınır durumları

“Ölçülmedi” ile “ölçülemez” aynı değildir. “0” sonucu ile “tespit sınırının altında” sonucu ayrılır. Birim değiştirmek yalnız etiketi çevirmek değildir; dönüşüm kuralı, yuvarlama ve belirsizlik aktarımı gerekir. Bir göstergenin güvenilir ölçülmesi, hedef kavramı geçerli biçimde temsil ettiği anlamına gelmez. Bu özellikle sosyal sonuç, kalite veya memnuniyet gibi yapılar için önemlidir [R14; R15; R22].

6.5 Değerlendirme

PoT pilotunda doğru birim ve yöntem tamlığı, tutarsız dönüşüm oranı, ölçüm belirsizliğinin bildirimi, gözlenen özellik ile hedef kavram arasındaki eşleme anlaşmazlığı ve ölçüm sonucu düzeltmelerinin LoT iddialarına etkisi ölçülmelidir. Alan uzmanı incelemesi PoT'nin zorunlu kapısıdır; yalnız şema doğrulaması ölçüm geçerliğini vermez [R15; R20; R22].

6.6 Fiziksel nicelik ve sosyal yapı ayrımı

Bir sıcaklık değeri ile “kurumsal güven” puanı aynı PoT şablonuna kör biçimde yerleştirilmemelidir. Sıcaklıkta tanımlı nicelik, SI birimi, kalibrasyon ve ölçüm belirsizliği beklenir. Kurumsal güven gibi gizil yapıda kavram tanımı, madde geliştirme, içerik geçerliği, faktör yapısı ve bağlama duyarlı yorum gerekir. İkisi de “özellik” olabilir; geçerlik kanıtları farklıdır. PoT, özellik alt türüne göre özel alanlar açmalı ve alanlar arası kıyaslamayı yalnız ortak ölçüm düzeyi ve gerekçe varsa yapmalıdır [R14; R15; R21; R22].

“Kapasite” ile “gerçekleşen performans” da farklıdır. Bir kurumun müdahale kapasitesi kaynak ve yetkinlik tahminidir; belirli müdahalenin gerçekleşmiş sonucu değildir. Bu ayrım RoT'deki sorumluluk ve EoT'deki etki yorumunu değiştirir. Aynı sözcük PoT'de bir nitelik, EoT'de bir hedef ölçütü olarak geçiyorsa çapraz bağlantı kurulmalı; bilgi iki alanda sessizce kopyalanmamalıdır.

7 LoT Mantık, iddia ve kanıt

7.1 İşlev ve kapsam

LoT, “Ne iddia ediliyor; hangi öncüller, gözlemler ve kurallarla destekleniyor; hangi karşı kanıt veya belirsizlik var?” sorusunu düzenler. İddia, veri ve sonuç ayrı varlıklardır. Bir çalışmada sayı ölçüm sonucu olabilir; “artış vardır” betimleyici iddia; “müdahale artışa neden oldu” nedensel iddia; “müdahale yapılmalı” normatif öneridir. Bu dört ifade farklı kanıt gerektirir. ToT'de LoT bir “doğruluk makinesi” olarak değil, gerekçelerin ve sınırlarının izlenebilir kaydı olarak tasarlanmalıdır [R18; R19; R24].

OWL açık dünya altında ontolojik çıkarımlar sağlar; SHACL belirlenmiş veri kısıtlarını denetler. Bu ikisi farklı sorulara yanıt verir. “Kaynak alanı boş” SHACL ihlali olabilir; “iddia yanlıştır” sonucunu vermez. Dung'un argümantasyon çerçevesi destek/itiraz yapısının biçimselleştirilebileceğini gösterir; tek başına ampirik kanıtın kalitesini puanlamaz. LoT'deki ABS, OBS, REAL, VALIDITY, CERT ve NEGATION gibi yerel kapı adları ancak giriş/çıkış türleri, önkoşullar ve hata durumları yazıldığında işlem kazanır [R18; R20; R24; T01].

7.2 İddia tipolojisi

Tanımsal iddia: bir terimin bir sözlük veya sürüm içindeki anlamını belirler.

Betimleyici iddia: gözlem ve veri özetler; örnekleme ve ölçüm koşullarına bağlıdır.

Karşılaştırmalı iddia: iki durum arasındaki farkı belirtir; karşılaştırıcı gerekir.

Nedensel iddia: müdahale veya mekanizmanın etki ürettiğini savunur; tasarım ve varsayım ister.

Öngörü iddiası: belirli hedef popülasyon ve zamanda performans bildirir; dış doğrulama gerekir.

Normatif iddia: değer, hak, amaç ve kabul edilebilir risk ölçütü içerir.

Biçimsel iddia: tanım ve çıkarım kuralları altında türetilir; model varsayımları görünür olmalıdır.

Bu tipoloji ToT için öneridir. Bir iddia birden çok tipe bağlanabilir; karma iddialar önce atomik alt iddialara ayrılmalıdır. Örneğin “Sistem güvenlidir ve yaygınlaştırılmalıdır” ifadesi güvenlik verisi, risk eşiği ve normatif karar ölçütünü içerir. Bunları tek “doğru/yanlış” alanına indirmek açıklama gücünü azaltır [R24; R32; R35].

7.3 Kanıt zinciri ve belirsizlik

Her iddia için kaynak konumu, yöntem, örnek, değerlendirme tarihi, karşılaştırıcı, destekleyen ve çürüten bulgular, çıkarım kuralı, geçerlilik alanı ve gözden geçirme durumu kaydedilmelidir. PRISMA 2020 sistematik derleme raporlamasını düzenler; bir ToT belge taramasını otomatik olarak sistematik derleme yapmaz. STROBE gözlemsel çalışma raporlamasında yararlıdır, çalışmanın düşük yanlılık taşıdığını tek başına kanıtlamaz. NASEM yeniden üretilebilirlik ile farklı veriyle tekrarlanabilirliği ayırır; LoT bunları tek onay kutusunda toplamamalıdır. Özgün bulguların tekrar çalışmalarında farklı sonuçlar alınabilmesi, iddia durumunun revizyona açık tutulması gerektiğini destekler [R25; R26; R27; R36; R37].

7.4 Kapı tasarımı

ToT kapıları için önerilen sıralama şöyledir: kimlik ve kapsam denetimi; kaynak izi denetimi; gözlem/veri durum denetimi; ölçüm birimi ve belirsizlik denetimi; çıkarım türü ve karşılaştırıcı denetimi; çelişki ve karşı kanıt denetimi; etik/yetki denetimi. Her kapı “geçti”, “uyarı”, “başarısız”, “uygulanamaz” veya “inceleme bekliyor” üretebilir; sonuçla birlikte gerekçe ve denetleyen sürüm saklanır. Kapıların sırası mutlak değildir: yeni karşı kanıt önceki kapıları yeniden açabilir. Bu, ToT için önerilen iş akışıdır; dış standartlarda hazır bir ToT kapı seti yoktur [R02; R20; R36].

7.5 Değerlendirme

LoT pilotu, iki bağımsız değerlendiricinin iddia türünü ve kanıt durumunu ne ölçüde aynı kodladığını, yanlış pozitif “doğrulandı” etiketlerini, çelişki yakalama oranını ve yeniden inceleme süresini ölçmelidir. Kodlayıcı uyumu için Cohen kappa veya Krippendorff alfa, tasarıma uygun biçimde kullanılabilir; sayısal bir katsayı ontolojik geçerliliğin kendisi değildir [R39; R41].

7.6 Kanıt gücü için ihtiyatlı dil

LoT'de ikili “kanıtlandı/kanıtlanmadı” dili yerine iddia türüne özgü durumlar yararlıdır: öneri, ön bulgu, yöntem sınırlı destek, birden çok bağımsız çalışma ile destek, çürütülmüş, çözülmemiş çelişki ve uygulanamaz. Bu liste genel bir evrensel derecelendirme ölçeği değildir; alan kılavuzuna göre daraltılmalıdır. Güçlü bir biçimsel ispat, model varsayımlarının gerçek dünyada doğru olduğunu göstermez. Büyük bir gözlemsel veri kümesi de uygun karşılaştırıcı yoksa nedensel etkiyi tek başına göstermez. Bu tür statüler, LoT'nin SoT, CoT ve PoT kayıtlarına geri bağlanmasını gerektirir [R13; R14; R24; R36].

İddia geri çekildiğinde kanıt bağlantıları kaybolmamalıdır. Geri çekilme nedeni, tarih, yeni veri, etkilenen EoT sonuçları ve kullanıcıya gösterilen düzeltme kaydı saklanır. Böylece ToT bir “nihai doğruluk deposu” yerine revizyona açık bilgi defteri olur. Açık bilim ilkeleri ve yeniden üretilebilirlik literatürü bu tür şeffaf revizyonları destekler; hangi revizyonun doğru olduğu yine alan değerlendirmesine bağlıdır [R33; R36].

8 EoT Sonuç, etki ve 5S1P

8.1 İşlev ve sınır

EoT, “Ne ortaya çıktı; kimin için, ne zaman ve hangi karşılaştırmaya göre ne değişti?” sorusunu düzenler. Çıktı, sonuç, etki ve değer yargısı ayrılmalıdır. Bir rapor yayımlanması çıktıdır; kullanıcı davranışının değişmesi sonuç olabilir; bu değişikliğin toplumsal veya çevresel etkisi daha uzun zaman ve uygun değerlendirme tasarımı gerektirir. OECD DAC ölçütleri uygunluk, tutarlılık, etkililik, verimlilik, etki ve sürdürülebilirliği ayrı sorular olarak ele alır; her uygulamada hepsini aynı ağırlıkta kullanmayı buyurmaz [R28].

EoT'de kaynak ve sonuç arasında döngü vardır: bugünün ürünü yarının araştırması için SoT kaynağı olabilir. Bu yüzden 5S1P, tek yönlü zorunlu üretim hattı olarak değil, olası dönüşüm ve geri besleme ilişkileri olarak ele alınmalıdır. ISO/IEC/IEEE 15288 yaşam döngüsü süreçlerinin yinelemeli ve eşzamanlı uygulanabileceğini açıkça belirtir. OECD Frascati araştırma/geliştirme faaliyetlerini, Oslo yeniliği ayrı tanımlar; bir araştırma çıktısının otomatik ürün veya inovasyon sayılması doğru değildir [R29; R30; R31].

8.2 5S1P öğelerinin teknik okuması

Öğe

ToT için önerilen anlam

Asgari kanıt

Dış kaynakla ilişki

Source

Girdi veri, bilgi, malzeme veya gereksinim kaynağı

Kalıcı kimlik, lisans, köken

PROV, FAIR, DataCite [R01–R03; R09]

Science

Sistematik araştırma ve doğrulanabilir bilgi üretimi

Soru, yöntem, veri, rapor

OECD Frascati, UNESCO Açık Bilim [R29; R33]

System

Birlikte çalışan unsurlar ve süreçlerin tasarımı

Gereksinim, mimari, sınır, doğrulama

ISO/IEC/IEEE 15288 [R31]

Service

Kullanıcıya sunulan faaliyet ve değer önerisi

Hizmet tanımı, erişim, kullanıcı sonucu

Vargo ve Lusch, OECD Oslo [R30; R42]

Solution

Belirli probleme yönelik uygulanmış müdahale

Problem, alternatif, karşılaştırıcı, kabul ölçütü

OECD DAC, ISO 56002 [R28; R43]

Product

Kullanıma sunulan somut veya dijital çıktı

Sürüm, kullanım kanıtı, kalite ve yaşam döngüsü

OECD Oslo, ISO 14040 [R30; R32]

“Science” etiketi, kaynağın bilimsel olduğu anlamına gelmez; yöntem ve kanıtı gerekir. “System” her çözümün tek bir teknik sistem olması demek değildir. “Service”, bir ürünün insan ve kurum etkileşimindeki kullanımını gösterir; “Solution” başarı iddiası değildir. “Product” da etkiden farklıdır. 5S1P'deki altı öğenin adının 5SP olarak kısaltılması ancak beş S ve bir P'nin açık yazılmasıyla anlaşılır. ToT belgelerinde adlandırma ve öğe sayısına ilişkin karışıklık önceki analizde kaydedilmiştir [T01].

8.3 5S1P bağlarının yönü ve çokluğu

Tek bir Source birden çok Science çalışmasına gidebilir; bir Science bulgusu ürünleşmeden hizmet protokolünü değiştirebilir; Product sahadan yeni Source verisi üretebilir. Source → Science, Science → System, System → Service, Service → Solution, Solution → Product gibi bağlar olasılıkları anlatır, zorunlu sıra değildir. Geri yön ve birden çok bağlantı veri modelinde desteklenmelidir. Her bağın ilişki türü, zaman aralığı, sahiplik, kanıt ve güven düzeyi kaydı olmalıdır. Kullanıcı arayüzündeki çift yönlü oklar semantik olarak iki ayrı yönlü kenara karşılık gelmelidir; tek çizgi iki farklı ilişkinin kanıtını gizlememelidir [R02; R31; R42].

8.4 Değerlendirme ve zarar analizi

Etki atfı, çıktı sayısından çıkarılamaz. Önce hedef grup, beklenen mekanizma, alternatif açıklamalar, karşılaştırıcı, gözlem süresi ve istenmeyen etkiler belirlenir. OECD DAC ölçütleri karar sorularını, ISO 14040 çevresel yaşam döngüsü incelemesinin aşamalarını, CARE hak ve kontrol sorularını, UNESCO yapay zekâ etiği belirli yüksek riskli alanlarda insan hakları ve etki değerlendirmesini görünür kılar. Bu çerçeveler birbirinin yerine geçmez; hangi etki türü değerlendiriliyorsa uygun yöntem seçilmelidir [R28; R32; R34; R35].

8.5 Araştırma gündemi

EoT pilotunda ürün ile sonuç ayrımı, etki için karşılaştırıcı bulunma oranı, istenmeyen etkilerin kaydı, 5S1P zincirindeki kopukluklar ve geri besleme döngülerinin izlenebilirliği ölçülmelidir. Bir hizmetin “çözüm” olarak etiketlenmesi, kullanıcı ihtiyacını karşıladığına dair ayrı kanıt gerektirir. Yanlış ürün/etki eşitlemelerinin azaltılması, ToT'nin özgün yarar iddialarından biri olarak sınanabilir [R28; R30; R36].

8.6 Geçiş eşikleri ve başarısız yollar

5S1P bağlantıları için önerilen geçiş eşiği, her aşamada “hangi yeni kanıt oluştu?” sorusudur. Source → Science için kaynakların araştırma sorusuna uygunluğu ve yöntem açıklığı; Science → System için doğrulanmış gereksinim ve tasarım varsayımları; System → Service için gerçek kullanım süreci; Service → Solution için hedef problemin ölçülebilir iyileşmesi; Solution → Product için sürdürülebilir sürüm, bakım ve kullanım kanıtı aranabilir. Bu eşikler ToT için öneridir; OECD veya ISO'nun yayımladığı ortak zorunlu merdiven değildir [R28–R31; R43].

Başarısız veya dallanan yollar da görünür olmalıdır. Bir araştırma bilgi üretip hiçbir ürüne dönüşmeyebilir ve yine değerlidir. Bir ürün araştırmaya dayanmadan geliştirilebilir; o zaman “Science” bağlantısı uydurulmamalıdır. Hizmet, tasarlanmış sistemin beklenmedik kullanımını doğurabilir. Son kullanımdan gelen şikâyet veya yan etki, yeni bir SoT kaynağı ve LoT karşı kanıtı yaratabilir. Model, bu geribildirim döngülerini ve boş geçişleri kaydedebildiğinde yaşam döngüsü anlatısı gerçek gözlemden ayrılır [R02; R29; R30; R31].

9 Altı komponentin birbiriyle ilişkisi

9.1 Yönlü ilişki grafı

Altı yüzün ilişkisi tam bir doğrusal zincir değildir. SoT, PoT ölçümünün kökenini sağlar; CoT, PoT sonucunun hangi koşulda geçerli olduğunu belirler; RoT, SoT kaynağını üreten ve EoT etkisinden etkilenen aktörleri gösterir; PoT, LoT'deki ampirik iddianın gözlenebilir temelini sağlar; LoT, EoT'deki başarı iddiasını sınar; EoT çıktısı yeni bir SoT kaynağına dönebilir. İlişkinin ters yönü farklı anlam taşıyabilir: EoT → SoT “çıktı yeni kaynaktır” derken SoT → EoT “girdi çıktı üretimine katkı verir” der. Bu ikisini tek yönsüz çizgiye indirgemek neden, köken ve kullanım ilişkilerini karıştırır [R02; R07; R13; R28].

Bağ

İleri yönde soru

Geri yönde soru

Tipik denetim

SoT ↔ CoT

Kaynak hangi koşulda üretildi?

Bağlam hangi kaynaklarla biliniyor?

Kaynak ve zaman tutarlılığı

SoT ↔ PoT

Ölçümün veri kökeni nedir?

Sonuç hangi ham veriden türedi?

PROV izi ve cihaz sürümü

CoT ↔ LoT

İddia hangi koşulda geçerli?

İddia hangi bağlama taşınabilir?

Dış geçerlilik varsayımları

RoT ↔ EoT

Kim üretti ve kim etkilendi?

Etki kime ve hangi yetkiyle atfedildi?

Ajan ve hak kaydı

PoT ↔ LoT

Ölçüm iddiayı ne kadar destekler?

İddia hangi ölçümü gerektirir?

Ölçüm geçerliği

LoT ↔ EoT

Sonuç iddiası hangi kanıta dayanır?

Beklenmeyen sonuç iddiayı nasıl değiştirir?

Karşı kanıt ve revizyon

Bu tablo ToT için önerilen ilişkileri gösterir; literatürde bu altı etiketle yayımlanmış zorunlu bir bağıntı kümesi değildir. Her ok ancak tipleştirilmiş kenar ve belirli bir iddia/kayıt bağlamında kullanılmalıdır. Tek bir ToT merkezinden altı uyduya çizilmiş iki yönlü ok, veri modelinde on iki olası yönlü ilişkinin bulunduğu anlamına gelmez; yalnız kullanıcı tarafından etkinleştirilen bağı açıkça gösterir.

9.2 Çoklu kayıt ve çelişki

Aynı nesneye ilişkin iki iddia farklı CoT veya PoT tanımları yüzünden görünüşte çelişebilir. Çelişki saptanmadan önce nesne kimliği, zaman, ölçüm birimi ve iddia türü karşılaştırılmalıdır. Gerçek çelişki varsa her iki iddianın kaynak izi ve değerlendirme tarihi saklanır; sonradan gelen veri eskisini sessizce silmez. DCAT sürüm ilişkileri, PROV türetim zinciri ve SHACL kısıt denetimi bu yaşam döngüsünün farklı parçalarını destekler [R02; R04; R20].

9.3 Ontoloji ile arayüz arasındaki sınır

Görsel altıgen ToT'yi anlamaya yardımcı bir navigasyon aracıdır; altı yüzün matematiksel eşitliğini, fiziksel simetrisini veya tüm ilişkilerin aynı güçte olduğunu ispatlamaz. Diyagramdaki çember, ok ve simgeler bir üst veri modeline bağlanmadıkça dekoratif kalır. Her ok için from, to, ilişki tipi, etkinlik, kaynak, sürüm ve tarih kayıtlarının oluşturulması, görsel etkileşimi denetlenebilir bilgiye dönüştürür [T01; R02; R20].

10 Önerilen veri sözleşmesi ve örnek kayıt

10.1 Asgari şema

ToT için önerilen üst düzey varlıklar Object, Source, Context, ActorRole, PropertyObservation, Claim, Outcome ve Relationdır. Object kalıcı kimlik ve sınır taşır. Diğerleri nesneye doğrudan gömülü tek metin alanları değil, ayrı kimlikli kayıtlar olmalıdır. Böylece aynı kaynak birden çok iddiayı, aynı bağlam birden çok gözlemi, aynı aktör değişen rolleri ve aynı çıktı farklı etkileri temsil edebilir. Bunun uygulanması RDF/OWL gerektirmez; ilişkisel veritabanı veya JSON da kullanılabilir. PROV, SOSA, DCAT ve SKOS ile eşleme katmanı, ihtiyaç doğarsa birlikte çalışabilirliği artırır [R02; R04; R05; R07].

Varlık

Zorunlu alanlar

Önemli ilişki

Başlıca risk

Object

id, tür, ad, sınır, sürüm

hasSource, hasClaim

Belirsiz nesne sınırı

Source

id, tür, köken, erişim

wasDerivedFrom, used

İkincil kaynağı bağımsız sanma

Context

yer/zaman veya uygulanmaz gerekçesi, nüfus, yöntem

validIn

Yanlış genelleme

ActorRole

ajan, rol, kapsam, zaman

associatedWith

Rolü kişiyle özdeşleştirme

PropertyObservation

özellik, yöntem, sonuç, birim/ölçek, belirsizlik

observedOn

Ölçüm ile yorumun karışması

Claim

ifade, tür, kaynak, destek/karşı kanıt, durum

supportedBy

“Doğrulandı” aşırı iddiası

Outcome

çıktı/sonuç/etki tipi, hedef grup, zaman

resultedIn

Çıktıyı etki sayma

Relation

from, to, tip, yön, kanıt, sürüm

qualifies

Yönsüz ve isimsiz bağ

10.2 Durum kodları

Ontik durum için var, yok, belirsiz; gözlem durumu için gözlendi, gözlenmedi, gözlem yapılmadı; veri durumu için mevcut, eksik, erişilemez, uygulanamaz kullanılabilir. Bunlar ToT için öneri kodlarıdır, W3C veya ISO'nun zorunlu ToT kodları değildir. Negatif gözlem, arama kapsamı ve tespit sınırı olmadan “yok”a yükseltilmemelidir. Kod sözlüğü alan özelinde sınanmalı ve sürümlenmelidir [R18; R19; T01].

10.3 Çalışılmış örnek

Nesne, “Kent A 2025 yaz yüzey sıcaklığı veri kümesi v1.0” olsun. SoT: uydu ürün kimliği, işleme kodu, veri sağlayıcı ve türetim işlemi. CoT: Kent A sınırı, Haziran–Ağustos, uydu geçiş saatleri, bulut maskesi, hedef yüzey türleri. RoT: veri sağlayıcı, işleyen araştırmacı, haritayı kullanan belediye ve etkilenen mahalleler; her biri ayrı rol. PoT: yüzey sıcaklığı, °C, uzamsal çözünürlük, kalibrasyon ve belirsizlik. LoT: “seçilen yüzeyler daha sıcaktır” hipotezi, karşılaştırıcı yüzeyler ve sonuçların sınırları. EoT: harita çıktısı; belediye kararının değişmesi ve kent sağlığı etkisi henüz gösterilmemiştir. 5S1P ilişkileri yalnız gerçekleşen basamaklarda kurulur. Böyle bir kayıt, verinin kendisinden daha güçlü bir etki iddiası üretmeyi engeller [R02; R07; R14; R28].

10.4 Alanlar arası uyarlama senaryoları

Sağlık araştırmasında inceleme nesnesi bir tanı testi olduğunda SoT cihaz verisi, hasta seçimi ve referans standardının kaynağını; CoT bakım ortamı, prevalans, yaş dağılımı ve örnekleme zamanını; RoT klinisyen, laboratuvar, hasta ve düzenleyici kurum rollerini; PoT duyarlılık, özgüllük, eşik ve ölçüm belirsizliğini; LoT tanısal doğruluk iddiasını ve yanlılık riskini; EoT hasta yönetimi ile sağlık sonucunu kapsar. Testin laboratuvarda doğru ölçmesi, klinik yarar sağladığını tek başına göstermez. Hasta verisinin erişim ve yeniden kullanım koşulları ayrıca etik inceleme gerektirir. COSMIN yalnız uygun ölçüm aracı türleri için, STROBE yalnız ilgili gözlemsel raporlama tasarımlarında kullanılmalıdır; hiçbirini tüm sağlık araştırmalarına tek şablon diye yaymamak gerekir [R22; R25; R35].

Yapay zekâ destekli bir karar hizmetinde SoT eğitim, değerlendirme ve güncelleme verilerinin kökenini; CoT dağıtım ortamını, hedef kullanıcıyı, veri kaymasını ve zaman içindeki değişimi; RoT geliştirici, sağlayıcı, denetleyici ve etkilenen grupları; PoT hata, kalibrasyon, alt grup performansı ve kaynak tüketimini; LoT performans ve güvenlik iddialarının testlerini; EoT iş akışı, hizmet sonucu ve istenmeyen etkileri izler. Bir model kartı veya performans skoru, gerçek kullanım koşullarındaki güvenliği otomatik doğrulamaz. UNESCO'nun yapay zekâ etiği tavsiyesi etki ve hak sorularını görünür kılar; ToT'nin sağlayabileceği katkı, bu soruların veri ve karar izine bağlanmasıdır [R02; R28; R35; R36].

Kamu hizmeti müdahalesinde SoT ihtiyaç araştırması, mevzuat ve bütçe verilerini; CoT coğrafi ve sosyoekonomik koşulları; RoT yararlanıcı, uygulayıcı, finansör ve etkilenen üçüncü tarafları; PoT hizmete erişim ve kalite ölçütlerini; LoT müdahalenin işe yaradığına ilişkin karşılaştırmalı iddiayı; EoT kısa dönem çıktı ile uzun dönem etkiyi ayırır. OECD DAC ölçütleri değerlendirme sorularını yapılandırabilir. Ancak bir ölçütte iyi sonuç, diğer ölçütlerdeki zararı gizlememelidir; örneğin verimlilik artışı erişim eşitsizliğiyle birlikte değerlendirilebilir [R28; R33; R34].

Bu üç senaryo örnek tasarımdır; gerçek hasta, model veya kurum verisi üzerinde yürütülmüş ToT doğrulaması değildir. Her alanda yeni bir terim sözlüğü, görev örnekleri, uzman denetimi ve etik/yasal değerlendirme gerekir. Tek ve değişmez bir altı alan formu, alanlar arası taşınabilirlik sağlamaz; asgari çekirdeğin üzerine alan modülleri eklenmelidir [R13; R22; R31].

10.5 Denetlenebilir kayıt kuralları

Kural

Tetikleyici

Beklenen yanıt

İnsan incelemesi

Kaynak izi

Ampirik iddia var

Birincil kaynak konumu istenir

Kaynak gerçekten iddiayı destekliyor mu?

Negatif gözlem

Gözlenmedi seçili

Yöntem, zaman, arama kapsamı istenir

Algılama sınırı yeterli mi?

Ölçüm sonucu

Sayısal değer var

Özellik, birim, yöntem istenir

Ölçüm geçerli mi?

Bağlam geçişi

Hedef ortam farklı

Fark ve varsayım kaydı istenir

Taşınabilirlik savunulabilir mi?

Nedensel iddia

Neden oldu deniyor

Karşılaştırıcı ve tasarım istenir

Alternatif açıklamalar ele alındı mı?

Etki iddiası

EoT etki seçili

Hedef grup, zaman, ölçüt istenir

Atıf ve istenmeyen etkiler yeterli mi?

Çift yönlü ilişki

İki ok etkin

Her yön için ayrı tip ve kanıt istenir

İki bağ gerçekten farklı mı?

Bu kurallar SHACL benzeri makine denetimlerine çevrilebilir; tablodaki son sütun ise otomatikleştirilmemesi gereken yorum görevlerini gösterir. Şemanın tüm kayıtlarda hata üretmemesi bir kalite ölçüsü olabilir, fakat ToT'nin bilimsel geçerliğini veya etik uygunluğunu kanıtlamaz. Kural ihlalleri hem yanlış pozitif hem yanlış negatif sonuç verebilir; pilotta bunlar da ölçülmelidir [R20; R36].

11 Ampirik doğrulama protokolü

11.1 Karşılaştırmalı tasarım

ToT'nin yararını test etmek için en az üç farklı görev seçilmelidir: araştırma makalesinden iddia ve kaynak çıkarma, kurumsal veri kümesi denetimi ve bir müdahale çıktısının etki değerlendirmesi. Her görevde ToT formu, mevcut basit kayıt formu ve gerekirse alan standardı ile karşılaştırılır. Aynı örneklerin sırası dengelenir; kodlayıcılar amaç hipotezini mümkün olduğunca bilmeden çalışır. Protokol ve başarı ölçütleri veri toplanmadan önce yayımlanır. Bu tasarım öneridir, yürütülmüş bir çalışma sonucu değildir [R36; R37; R38].

11.2 Ölçütler

Kapsama: uzman panelinin kritik saydığı kaynak, bağlam, aktör, ölçüm, kanıt ve etki öğelerinin yakalanma oranı.

Ayırt edicilik: aynı içeriğin hangi komponentte kodlanacağına dair anlaşmazlık oranı.

Kaynak izlenebilirliği: seçilen iddialardan birincil veriye geri dönüş oranı ve süre.

Hata yakalama: eksik birim, yanlış genelleme, isimsiz ilişki ve desteklenmemiş etki iddiası oranı.

Kullanıcı yükü: kayıt süresi, tıklama sayısı, bırakma oranı ve öznel bilişsel yük.

Kodlayıcı güvenirliği: alan türüne uygun kappa veya alfa, güven aralığı ve uyuşmazlık nedenleri.

Kullanılabilirlik: gerçek kullanıcıların kaydı yeniden bulma, sorgulama ve düzeltme başarısı.

Sadece daha fazla alan doldurmak başarı değildir. ToT, daha az kritik hata ve daha hızlı denetim sağlarken makul maliyette kalmalıdır. Olumsuz sonuçlar da raporlanmalıdır: karmaşık nesnelerde artan kodlama yükü, alanlar arası geçişte tutarsızlık, gereksiz tekrar ve sistemin kullanıcıya sahte kesinlik vermesi. Kodlama kılavuzunun sürümü ve eğitim oturumları kaydedilmezse uyum katsayısı yorumlanamaz [R36; R39; R41].

11.3 Geçerlik iddialarının ayrılması

Yüzlerin içerik geçerliği, uzmanların alanların kritik soruları kapsayıp kapsamadığına verdiği kararla; yapı geçerliği, beklenen ayrımların kayıtlarda korunmasıyla; ölçüt geçerliği, belirli görev performansıyla; dış geçerlik, farklı alan ve kurumlara taşınabilirlikle sınanabilir. Kullanıcı memnuniyeti, bu geçerliklerin yerine geçmez. Bir pilotun olumlu olması evrensellik kanıtı değildir; karşı örnekler ve başarısız görevler modelin revizyonuna dahil edilmelidir [R13; R22; R36].

12 Uygulama ve yayın yol haritası

12.1 Sözlük ve sürüm yönetimi

Önce altı komponentin her biri için bir sayfalık tanım kartı hazırlanır: ana soru, kapsanan nesne türleri, dahil/dışla kuralları, örnek, karşı örnek, gerekli kanıt ve ilişkili dış standart. Ardından 5S1P öğeleri ayrı kartlara ayrılır. MoT, AoT, MOS/MOOS ve önceki MD sıraları için değişiklik günlüğü yayımlanır. Eski etiketler silinmez; “yerine geçti”, “yakın eşleme” ve “aynı değildir” ilişkileriyle korunur. ISO 704 ve SKOS bu işi destekler [R05; R08; T01].

12.2 Teknik uygulama

İlk sürüm için karmaşık ontoloji zorunlu değildir. Kimlikli kayıtlar, kontrollü sözlükler, kaynak/kanıt bağlantıları, altı komponentin ayrı veri alanları ve ilişki tablosu yeterli olabilir. Sonra PROV, DCAT, SOSA, ORG ve QUDT ile doğrulanmış eşlemeler eklenir. SHACL veya benzer kısıt denetimi, örneğin “gözlenmedi ise arama kapsamı zorunlu”, “sayısal sonuçta birim zorunlu” ve “etki iddiasında zaman/karşılaştırıcı açıklaması zorunlu” kurallarını uygular. Bu kurallar bilimsel doğruluğu otomatik belirlemez [R02; R04; R07; R16; R20; R23].

12.3 Yönetişim

Her kavram değişikliği öneri, gerekçe, örnek, etkilenen kayıtlar ve onay tarihiyle izlenmelidir. Kaynak ve lisans sahipliği, hassas verilerde erişim yetkisi, topluluk yararı, geri çekme ve düzeltme süreçleri tanımlanmalıdır. UNESCO Açık Bilim ve CARE, açıklığın sınırsız erişimle aynı şey olmadığını; etik, hak ve eşitsizlik boyutunun önemini gösterir. Yüksek riskli yapay zekâ veya sağlık uygulamalarında alan özelindeki etik ve hukuk incelemesi ayrıca gerekir [R03; R33; R34; R35].

12.4 Yayın eşiği

Akademik yayında ToT, özgün belgeler, terim sürüm tablosu, biçimsel veri şeması, açık örnek veri, kodlama kılavuzu, ön kayıtlı pilot, rakip model karşılaştırması ve olumsuz bulgularla birlikte sunulmalıdır. “Sistematik derleme” etiketi ancak arama, seçme ve raporlama koşulları yerine getirildiğinde kullanılmalıdır. “Matematiksel model” etiketi ise tanımlı değişkenler, işlemler, türetimler ve sınır örnekleri gerektirir. Bunlar olmadan en doğru yayın türü kavramsal makale ve pilot protokolüdür [T01; R24; R37; R38].

13 Sonuç

ToT'nin altı komponenti farklı disiplinlerde zaten bulunan soruları bir kayıt çerçevesinde yan yana getirir. Bu sentez, kaynak kökenini, geçerlilik koşullarını, aktör rollerini, ölçüm özelliklerini, çıkarım gerekçesini ve sonuç zincirini aynı nesne etrafında izlemek için pratik bir tasarım olarak geliştirilebilir. Güçlü yanı bütünlük ve karşılıklı denetim olasılığıdır. Açık riski ise her şeyi altı başlığa zorlayıp alanların kendi yöntemlerini silikleştirmesidir [T01; R02; R14; R28].

Uluslararası kaynaklar, ToT'nin her parçasına uygulanabilir tanımlar ve teknik araçlar sağlar; ToT'nin altılı yapısını kanıtlamaz. Bu nedenle bundan sonraki kritik adım yeni bir büyük metafor değil, dar bir pilotta açık tanımlar, örnek kayıtlar, bağımsız kodlama ve karşılaştırmalı performans ölçümüdür. Başarı, yalnız görsel açıklıkla değil, daha doğru, izlenebilir ve daha az yanlış genellenen kararlarla gösterilmelidir [R36; R39].

Ek A Terim sözlüğü

Terim

Bu rapordaki çalışma anlamı

Karıştırılmaması gereken

ToT

Altı soru üzerinden kayıt ve değerlendirme önerisi

Kanıtlanmış evrensel ontoloji

SoT

Kaynak, köken ve varlık/gözlem/veri durumu

Kaynağın otomatik doğruluğu

CoT

Geçerlilik ve karşılaştırma koşulları

Sınırsız çevre betimi

RoT

Aktörün belirli bağlamdaki rolü ve yönlü ilişkisi

Aktörün sabit kimliği veya otomatik sorumluluğu

PoT

Özellik, operasyonelleştirme ve ölçüm

Her şeyin sayıya indirgenmesi

LoT

İddia, çıkarım ve karşı kanıt izi

Otomatik gerçeklik kararı

EoT

Çıktı, sonuç ve etki ayrımı

Ürünün kendiliğinden yararlı sayılması

5S1P

Source, Science, System, Service, Solution, Product

Zorunlu doğrusal süreç

Gözlenmedi

Belirli yöntem ve kapsamda saptanmadı

Yok veya veri yok

Veri yok

Gerekli kayıt bulunmuyor veya erişilemiyor

Negatif gözlem

Çift yönlü ilişki

İki ayrı yönlü ve türlenmiş bağlantı

Tek belirsiz ilişki

Ek B Kaynak eşleme matrisi

Komponent

Güçlü dış dayanak

ToT için çıkarım

Doğrulama ihtiyacı

SoT

PROV, FAIR, DCAT, DataCite, DQV

Köken ve durum ayrımı

Kaynağa geri dönüş testi

CoT

Dey, SOSA/SSN, OWL-Time, taşınabilirlik

Geçerlilik alanı ve bağlam kaydı

Yanlış genelleme testi

RoT

PROV ajan, W3C ORG, rol teorisi, CARE

Yönlü ve zamanlı rol grafı

Rol kodlama ve hak incelemesi

PoT

VIM, GUM, SI, QUDT, COSMIN

Ölçüm ve belirsizlik alanları

Alan uzmanı ve geçerlik testi

LoT

OWL, SHACL, Dung, NASEM, PRISMA

İddia türü ve kanıt kapıları

Yanlış onay ve çelişki testi

EoT

OECD DAC, Frascati, Oslo, ISO 15288, ISO 14040

Çıktı/sonuç/etki ve 5S1P bağı

Karşılaştırmalı etki değerlendirmesi